do druku (pdf 123 KB; 3 strony A4)

TANGO

Gerard Béhauge

      Latynoamerykańska piosenka i rodzaj tańca. Ciągle trwają dyskusje na temat etymologii słowa "tango". W XIX wieku w Hiszpanii i kilku krajach latynoamerykańskich terminem tym określało się różne typy tańców, piosenek i obchodów lokalnych świąt. Fernando Ortis i inni uważają, że słowo to jest pochodzenia afrykańskiego i oznacza "taniec afrykański". Inni uważają, że jest ono pochodzenia kastylijskiego i wywodzi się od starego hiszpańskiego słowa taner (tano - grać na instrumencie). Rossi i Vega twierdzili, że określenia tango używali od czasów kolonialnych czarni niewolnicy w rejonie La Plata (Argentyna i Urugwaj) nazywając w ten sposób swoje instrumenty perkusyjne (szczególnie bębny), miejsce tańca i sam taniec. Do pierwszych dekad XIX wieku znaczenie słowa rozszerzono na czarne comparsas, grupy uczestniczące w festiwalach karnawałowych w Montevideo, znane także jako candombe. Aż do roku 1900 tangami nazywano kubańskie comparsas (rodzaj parady karnawałowej).
      Od połowy XIX wieku nazwa tango odnosi się także do tańca cygańskiego lub andaluzyjskiego (flamenco). Jednakże, z muzycznego punktu widzenia (szczególnie jeśli chodzi o rytm) niewątpliwie znane w wielu krajach tango - najważniejsza argentyńska i urugwajska popularna miejska piosenka i taniec - jest spokrewnione z kubańską habanerą i kubańskim tango. To drugie, razem z habanerą, rozprzestrzeniło się w krajach latynoamerykańskich do połowy XIX wieku. W drugiej połowie XIX wieku zarówno w Brazylii jak i w rejonie Rio de la Plata "tangiem" nazywano habanerę. Tango brasileiro było początkowo niczym więcej jak lokalną adaptacją kubańskiej habanery.
      Pomimo wielu znaczeń tangiem nazywamy przede wszystkim najbardziej popularny argentyński taniec miejski XX wieku - jest to jeden z najbardziej ekspresyjnych i narodowych symboli Argentyny i jej mieszkańców. Twierdzi się, że tango rozwinęło się w arabal lub orillas (slumsach) na peryferiach Buenos Aires. Kultura podmiejska składała się m.in. z tradycji gaucho (pasterzy), którzy przenieśli się do miasta i z elementów wprowadzonych po roku 1870 przez miliony sfrustrowanych imigrantów z Europy. Tradycje muzyczne gaucho reprezentowane są przez payada i milonga. Improwizowane teksty piosenek payada często odnosiły się do aktualnych wydarzeń i wyrażały protest socjalny. Natomiast do tworzenia rytmicznej struktury tanga przyczyniło się milonga, taniec przypuszczalnie pochodzenia afrykańskiego, w rytmie dwudzielnym i synkopowanym. Większość znawców tanga twierdzi, że taniec ten był początkowo adaptacją tanga andaluzyjskiego, kubańskiego danzon i habanery. Do ok. roku 1915 tango utrzymywało rytm 2/4 habanery i milonga, po czym coraz częściej występowały rytmy 4/4 i 4/8; po roku 1955 rozwinęły się nowe zawiłości rytmu.
      Można wyróżnić trzy rodzaje tanga: tango - milonga, tango - romanza i tango - cancion.
      Tango - milonga jest czysto instrumentalne (dla orkiestr) i ma bardzo rytmiczny charakter; najbardziej "klasycznym" przykładem jest "Boedo" (Julio De Caro - 1928) - chociaż początkowo zawierało także liryki Dante Linyera, rzadko je wykonywano w tej wersji.
      Tango - romanza, utwór instrumentalny lub wokalny, jest bardziej liryczne i melodyjne i ma bardzo romantyczny tekst; jednym z najbardziej znanych jest "Flores negras" (Francisco De Caro - 1928), uważane za model subtelnego liryzmu w tangu.
      Tango - cancion, jak wskazuje jego nazwa jest zawsze utworem wokalnym z akompaniamentem instrumentalnym i ma bardzo sentymentalny charakter. Typ ten reprezentował - szczególnie w latach 30-tych XX w. - przemianę tanga w gatunek bardziej popularny kojarzony nie tylko ze slumsami. Jednakże "piosenki - tanga" ciągle pokazywały miłość i życie w sposób bardzo pesymistyczny, fatalistyczny i często patologiczny, tak jak to było w przypadku bardzo gorzkich, ponurych i introwertycznych piosenek tworzonych w slumsach. W tym samym okresie w licznych piosenkach - tangach pojawił się socjalny protest. Do najlepszych przykładów piosenek - tang należą: "Mi noche triste" (Samuel Cariota - 1915), "Adios muchachos" (Julio César Sanders - 1928), "Milonguita" (Enrique Delfino - 1920) oraz "Sur" (Anibal Troilo - 1948).
      Z punktu widzenia struktury pierwsze tanga miały formę trójdzielną, ale po roku 1915 zaczęła dominować forma dwuczęściowa. Enrique Delfino (1895 - 1967) uważany jest za pierwszego kompozytora który ustanowił pierwsze standardowe formy tanga.
      Pierwszymi grupami instrumentalnymi grającymi tanga były tercetos - tria, zawierające zwykle skrzypce, flet i gitarę , zastępowaną niekiedy przez akordeon. Liczne utwory napisano także do wykonywania solo na pianinie lub do śpiewu z akompaniamentem pianina. Około roku 1900 nowe trio obejmowało pianino, skrzypce i bandoneon (diatoniczny akordeon z 38 klawiszami dla rejestrów wysokich i średnich oraz 33 dla rejestrów niskich, w najbardziej klasycznej wersji zaadoptowanej przez wykonawców tanga). Vicente Greco (1888 - 1924), słynny kompozytor i lider stworzył jako pierwszy zespół nazywany orquesta tipica, która początkowo obejmowała skrzypce, flet, gitarę i bandoneon. Zespół Greco (ORQUESTA TIPICA "CRIOLLA") został po raz pierwszy nagrany w roku 1911 (z dwojgiem skrzypiec i dwoma bandoneonami). Później tworzono większe zespoły, z których największe obejmowały 4 bandoneony oraz sporych rozmiarów sekcje instrumentów smyczkowych ze skrzypcami, wiolonczelą podwójnym basem i pianinem. W latach 1930 - 1940 do grup instrumentalnych często dołączano duety wokalne. Największą popularność zdobyły zespoły: ORQUESTRA TIPICA "SELECT" stworzona w roku 1919; ORQUESTRA TIPICA "VICTOR" powołana w roku 1925 w celu dokonywania nagrań dla wytwórni RCA "Victor"; ORQUESTRA TIPICA "NOVEL" (1934) oraz ORQUESTRA TIPICA "LOS PROVINCIANOS", prowadzona przez słynnego bandoneonistę Ciriaco Ortiz'a. Pod wpływem Astora Piazzolli w latach 1940 - tych pojawiły się duże grupy orkiestrowe z instrumentami perkusyjnymi, stanowiące odłamy orquesta tipica. W latach 60-tych Piazzolla wprowadził do mniejszych zespołów (np. do swojego QUINTETO "TANGO NUEVO") gitarę elektryczną.
      Umiędzynarodowienie tanga nastąpiło w ciągu pierwszych piętnastu lat XX wieku. Tango stało się modne w Paryżu po roku 1907, kiedy Camille de Rhynal (znana jako "Tod Cams"), tancerka, nauczycielka tańca i organizatorka konkursów tańca zmodyfikowała nagłe ruchy tanga, które uważane były za zbyt szorstkie (bez ogłady) do wykonywania w salach balowych. W Anglii tango stało się popularne od roku 1912, kiedy było tańczone przez Phyllis Dare i George Grossmith'a w sztuce "The Sunshine Girl", wystawianej w "GAIETY THEATRE". Wkrótce tango zaczęto tańczyć w restauracjach oraz na "tangowych" przyjęciach i prywatkach.
      Po pierwszej wojnie światowej tango stało się najpopularniejszym tańcem i było przedstawiane na większości konkursach tanecznych. Największy wpływ na rozpowszechnienie tanga w Europie i na półkuli zachodniej miał Carlos Gardel (1887 - 1935), postać niezwykła. W latach 20-tych stał się popularnym idolem argentyńskim, którego legenda trwa do dziś. Pochodząc ze slumsów, Gardel był symbolem spełnienia marzeń biednego porteno. Jedną z jego największych zasług w tworzeniu historii tanga jest zmiana jego ściśle tanecznego charakteru na pieśń o charakterze socjalno - kulturowym, z którą mogli się identyfikować Argentyńczycy wywodzący się z różnych klas społecznych. Jego najbardziej znane kompozycje to: "El dia que me quieras", "Mi Buenos Aires querido", "Por una cabeza", "Volver", "Silencio" oraz "Cuesta abajo". Ponadto Gardel wielokrotnie nagrywał popularne tanga innych kompozytorów, a także często pojawiał się w filmach.
      Można przypuszczać, że najbardziej znanym tangiem jest "La cumparsita" (Gerardo Matos Rodriguez - 1917). Innymi reprezentatywnymi utworami z międzynarodowego repertuaru są: "A media luz"(Edgardo Donato) "Nostalgia" (Juan Carlos Cobián - ok. 1930), "Yira, Yira" (Enrique Santos Discépolo - 1930), "Adiós, pampa mia" (Francisco Canaro) czy "Adios muchachos" (Julio César Sanders - 1928).
      Choreografia tanga jest także symbolem kultury slumsów, a poprzez swoje figury taneczne, postawy i gesty odzwierciedla manieryzm i styl compadrito, popularnego bohatera podobnego do Don Juana i jednocześnie do stręczyciela z dawnych dzielnic Buenos Aires. Mafud (1966) interpretował prostą, nieruchomą górną część ciała tancerza jako odbicie charakterystycznej postawy compadrito. Powiązał on gładki wzór kroków z podobnym układem ruchów w czasie pojedynku na noże, a skierowane ku przodowi pochylenia z użyciem eleganckich butów na wysokich obcasach. Głównym tematem tanga jako tańca obejmującej się pary jest oczywista dominacja mężczyzny nad kobietą wyrażona przy pomocy serii kroków i bardzo mocnym uścisku sugerującym akt seksualny. Charakterystycznym dla tańca jest kontrast pomiędzy bardzo aktywnym mężczyzną i w sposób oczywisty pasywną kobietą. Taylor (1976) zinterpretował to jako taneczne stwierdzenie machismo, pewności i seksualnego optymizmu.
      Tango utraciło swoją wcześniejszą popularność pod koniec lat 40-tych i w latach 50-tych, ale stało się ono na powrót popularne w latach 60-tych i 70-tych.

Gerard Béhauge

źródło: "THE GROVE'S DICTIONARY OF MUSIC", tłumaczenie: Katarzyna Leksowska

BIBLIOGRAFIA:
- F. Ortiz: Hampa afro-cubana: glosario de afronegrismos (Havana, 1924)
- V. Rossi: Cosas de negros (Buenos Aires, 1926)
- C. Vega: Danzas y canciones argentinas (Buenos Aires, 1936)
- I. Carella: El tango (Buenos Aires, 1956)
- H. Ferrer: El tango: su historia y su evolución (Buenos Aires, 1960)
- T. de Lara: El tema del tango en la literatura argentina (Buenos Aires, 1961)
- J. de Caro: El tango en mis recuerdos (Buenos Aires, 1964)
- F. García Jiménez: El tango - historia de medio siglo, 1880-1930 (Buenos Aires, 1964)
- H. Milkewitz: Psicologia del tango (Montevideo, 1964)
- D. D. Vidart: Teoria del tango (Montevideo, 1964)
- A. Chinarro: El tango y su rebelión (Buenos Aires, 1965)
- F. Diego Astigueta: "La mentalidad argentina en el tango y sus modismos" Journal of Inter-American Studies VII/1 (1965), 67
- F. García Jiménez: Asi nacieron los tangos (Buenos Aires, 1965)
- E. Sábato: El tango - discusión y clave (Buenos Aires, 1965)
- I. Vilarino: Las letras del tango (Buenos Aires, 1965)
- C. Castillo (red.): Buenos Aires - tiempo Gardel (Buenos Aires, 1966)
- J. Mafud: La sociologia del tango (Buenos Aires, 1966)
- L. A. Sierra: Historia de la orquesta tipica - evolución instrumental del tango (Buenos Aires, 1966)
- R. O. Cerrutti: El tango (Resistencia, 1967)
- N. Ulla: Tango, rebelión y nostalgia (Buenos Aires, 1967)
- C. Vega: "Las especies homónimas y afines de Los orígenes del tango argentino" Revista musical chilena (1967/101)
- D. Vidart: El tango y su mundo (Montevideo, 1967)
- D. Canton: "El mundo de los tangos de Gardel" Revista latinoamericana de sociologia IV (1968), 341
- A. Defino: Carlos Gardel - la verdad de una vida (Buenos Aires, 1968)
- F. García Jiménez: Estampas de tango (Buenos Aires, 1968)
- R. Cavadini: ?Tango o nueva expresión de Buenos Aires? (Buenos Aires, 1969)
- B. Matamoro: La ciudad del tango (Buenos Aires, 1969)
- J. Barcia: Discepolin (Buenos Aires, 1971)
- B. Matamoro: Carlos Gardel (Buenos Aires, 1971)
- B. Matamoro: Historia del tango (Buenos Aires, 1971)
- C. Sobrino: Diccionario del tango (Buenos Aires, 1971)
- O. Bozzarelli: Ochenta anos de tango platense (La Plata, 1972)
- R. Briand: Crónicas del tango alegre (Buenos Aires, 1972)
- J. Portogalo: Buenos Aires - tango y literatura (Buenos Aires, 1972)
- J. M. Taylor: "Tango - Theme of Class and Nation" EM XX (1976), 273